Ισλάμ και δουλεία

Το θέμα του Ισλάμ και της δουλείας είναι τεράστιο και θα χρειαστεί να επανέλθουμε κι άλλες φορές σ’αυτό. Αυτή η σύντομη εισαγωγή θα επικεντρωθεί στους εξής συγκεκριμένους τομείς, σε μια προσπάθεια να σκιαγραφήσει τη βασική αλληλεπίδραση των ιδανικών και της πραγματικότητας της ισλαμικής δουλείας:

Το Κοράνι

Ισλαμικός νόμος

Μουσουλμανική Ιστορία

Δουλεία και οιονεί δουλεία στο σύγχρονο μουσουλμανικό κόσμο

Το Κοράνι, το οποίο οι μουσουλμάνοι πιστεύουν ότι έχει αποκαλυφθεί από τον Θεό τον έβδομο αιώνα στον Μουχάμμεντ, που θεωρούν προφήτη, περιέχει πολλές αναφορές σε σκλάβους και δουλεία (π.χ., 2:178, 16:75, 30:28). Το Κοράνι αναφέρεται στο επιτρεπτό της ιδιοκτησίας δούλων, που ήταν καθιερωμένη πρακτική πριν από την αποκάλυψη του. Το Κοράνι δεν καταδικάζει ρητά τη δουλεία ούτε προσπαθεί να την καταργήσει, ούτε θεωρεί την υποδούλωση και το εμπόριο ανθρώπων αμαρτία (όπως π.χ. η Καινή Διαθήκη, βλ. Τιμ. 1:9-10[1]). Παρέχει όμως μια σειρά από κανονιστικές ρυθμίσεις που αποσκοπούν στη βελτίωση της κατάστασης των δούλων:

  • Συνιστά την απελευθέρωση σκλάβων, ιδιαίτερα «αυτών που πιστεύουν (στο Ισλάμ)» (2:177).
  • Η απελευθέρωση ενός δούλου απαιτείται ως εξιλέωση για ορισμένα παραπτώματα (4:92, 58:3)
  • Λέει ότι οι κύριοι θα πρέπει να επιτρέπουν στους σκλάβους τους την εξαγορά της ελευθερίας τους – αυτό είναι προτροπή προς τους κυρίους και με κανένα τρόπο δεν τους δεσμεύει. (24:33). Επίσης αυτό προϋποθέτει να αναγνωρίσει ο κάτοχος στον σκλάβο/σκλάβα το δικαίωμα να διατηρεί περιουσία, γιατί σε αντίθετη περίπτωση κάθε αμοιβή από την όποια δουλειά κάνει ένας σκλάβος, η ακόμα και η προίκα που θα δώσει κάποιος για να παντρευτεί μια σκλάβα, ανήκουν δικαιωματικά στον κάτοχο του υποδουλωμένου προσώπου και όχι στο ίδιο.

Το Κοράνι προτείνει επίσης ορισμένα μέσα ενσωμάτωσης των σκλάβων, ορισμένοι από τους οποίους υποδουλώθηκαν αφού νικήθηκαν στον πόλεμο, στη μουσουλμανική κοινότητα.

  • Επιτρέπει στους σκλάβους να παντρευτούν (24:32, 2:221, 4:25). Στην πράξη, οι ισλαμικές ρυθμίσεις επιτρέπουν στους άντρες σκλάβους να παντρεύονται μόνο με σκλάβες, ενώ ο γάμος με ελεύθερη γυναίκα αποδοκιμάζεται καθώς ο σύζυγος πρέπει να είναι τουλάχιστον στο ίδιο κοινωνικό επίπεδο με τη σύζυγό του και όχι σε κατώτερο. Οι γυναίκες σκλάβες μπορούν να παντρευτούν είτε με σκλάβους είτε με ελεύθερα πρόσωπα. Κάθε γάμος σκλάβου μπορεί να γίνει μόνο με τη συναίνεση του κατόχου, ενώ σύμφωνα με πολλούς νομικούς ο κάτοχος μιας σκλάβας δικαιούται να την παντρεύει με όποιον θέλει εκείνος, και σε κάθε περίπτωση εισπράττει την προίκα της (οι ελεύθερες μουσουλμάνες κρατούν οι ίδιες την προίκα που τους προσφέρει ο γαμπρός).
  • Αποτρέπει (χωρίς να το απαγορεύει) τους ιδιοκτήτες από το να εκπορνεύουν τις σκλάβες παρά τη θέλησή τους (24:33) και λέει ότι αν εκπορνεύονται παρά τη θέλησή τους, την αμαρτία θα φορτωθούν αυτοί που τις εκπορνεύουν.

Παρά την μερική προστασία των γυναικών σκλάβων από μια μορφή σεξουαλικής εκμετάλλευσης, αυτές δεν έχουν το δικαίωμα να παρέχουν ή να αρνούνται την σεξουαλική πρόσβαση στον κάτοχό τους. Αντ ‘αυτού, το Κοράνι επιτρέπει στους άνδρες να έχουν σεξουαλική πρόσβαση σε «ό, τι κατέχει το δεξί τους χέρι,» δηλ. στις αιχμάλωτες ή δούλες (23:5-6, 70:29-30). Ενώ η σκλάβα είναι υποχρεωμένη να έρθει σε σεξουαλική επαφή με τον κύριό της αν αυτός το επιθυμεί, αν έρθει σε σεξουαλική επαφή με κάποιον που η ίδια επιλέγει, πρέπει να μαστιγωθεί επειδή διαπράττει «ζίνα», παράνομη σεξουαλική επαφή. Το ότι ο κύριός της την χρησιμοποιεί σεξουαλικά, αναμένεται να το θεωρήσει τιμή, γιατι «της κάνει ό,τι κάνει στη σύζυγό του». Οι μουσουλμάνες δεν δικαιούνται να χρησιμοποιούν σεξουαλικά τους σκλάβους τους.

Οι πρώτοι μουσουλμάνοι αποδέχονταν ευρέως και εξασκούσαν το «δικαίωμα της επαφής με ό,τι κατείχε το δεξί τους χέρι». Ο Μουχάμμεντ, για παράδειγμα, διατηρούσε μια σκλάβα-παλλακίδα (την Μαρία την Κόπτισσα) η οποία του δόθηκε ως δώρο από τον διοικητή της ρωμαϊκής Αλεξάνδρειας. Επίσης υπάρχουν γνώμες ότι η Ρεϋχάνα, την οποία είχε υποδουλώσει μετά τη σφαγή της φυλής Κουράιζα, δεν ήταν νόμιμη σύζυγός του επειδή αρνήθηκε να τον παντρευτεί, αλλά σκλάβα-παλλακίδα του.

Ο παραδοσιακός ισλαμικός νόμος (fiqh) αναπτύσσει λεπτομερώς το κορανικό κείμενο σχετικά με τη δουλεία. Η υποδούλωση των αιχμαλώτων πολέμου ρυθμίζεται, μαζί με την αγορά και την πώληση των σκλάβων. Αν και δεν είναι επιτρεπτό να υποδουλώνονται άλλοι μουσουλμάνοι, οι νομικοί διευκρινίζουν ότι, εάν ένας μη μουσουλμάνος μεταστραφεί στο Ισλάμ μετά την υποδούλωσή του, αυτός ή αυτή εξακολουθεί να είναι σκλάβος και μπορεί να αγοραστεί και να πωληθεί νομίμως όπως και κάθε άλλος σκλάβος. (Ο κανόνας αυτός κλείνει ένα πιθανό «παραθυράκι» που επιτρέπει σε σκλάβους να αποκτούν την ελευθερία τους από το απλό γεγονός της μεταστροφής.) Ο νόμος προβλέπει επίσης κυρώσεις για τους ιδιοκτήτες σκλάβων που κακομεταχειρίζονται ή καταχρώνται τους σκλάβους τους. Οι κυρώσεις αυτές μπορούν να περιλαμβάνουν αναγκαστική απελευθέρωση των δούλων χωρίς αποζημίωση για τον κάτοχο.

Ο ισλαμικός νόμος δίνει ιδιαίτερη προσοχή στη ρύθμιση της πρακτικής του γάμου των σκλάβων και της παλλακείας, προκειμένου να καθοριστεί η πατρότητα ή/και η κυριότητα των παιδιών που έχουν γεννηθεί από μια γυναίκα σκλάβα. Ένας άνθρωπος δεν μπορεί ταυτόχρονα να είναι και κάτοχος και σύζυγος της ίδιας σκλάβας. Ο αρσενικός ιδιοκτήτης μιας σκλάβας μπορεί είτε να την παντρέψει με ένα διαφορετικό άτομο, με αποτέλεσμα να εισπράξει την προίκα που θα δώσει ο γαμπρός, και να παραιτηθεί από τη δική του σεξουαλική πρόσβαση προς αυτήν, ή μπορεί να την πάρει ως δική του παλλακίδα και να τη χρησιμοποιεί σεξουαλικά ο ίδιος. Και οι δύο περιπτώσεις έχουν μια συγκεκριμένη επίπτωση στην κατάσταση του κάθε παιδιού που θα γεννήσει η σκλάβα. Όταν οι γυναίκες σκλάβες παντρεύονται, κάθε παιδί που γεννιέται από το γάμο είναι δούλος που ανήκει στον ιδιοκτήτη της μητέρας, αν και η νομική πατρότητα είναι κατοχυρωμένη στο σύζυγό της. Όταν ο κάτοχος λαμβάνει τη δική σκλάβα του ως παλλακίδα, αντιθέτως, κάθε παιδί που γεννά είναι ελεύθερο και νόμιμο παιδί του ιδιοκτήτη της, με το ίδιο καθεστώς που διέπει οποιαδήποτε παιδιά που γεννήθηκαν σ ‘αυτόν σε ένα νόμιμο γάμο με μια ελεύθερη γυναίκα. Η σκλάβα που γεννά το παιδί του κατόχου της γίνεται Umm walad (κυριολεκτικά, μητέρα ενός παιδιού), κερδίζοντας ορισμένες προστασίες. Το σημαντικότερο είναι ότι δεν μπορεί να πωληθεί και ελευθερώνεται αυτόματα μετά το θάνατο του κατόχου της.

Πώς εφαρμόστηκαν οι νόμοι αυτοί στην μουσουλμανική ιστορία; Η δουλεία ήταν ένα κοινωνικό γεγονός στα περισσότερα μέρη του μουσουλμανικού κόσμου για σχεδόν 1400 χρόνια, με μεγάλο αριθμό σκλάβων να απασχολούνται σε οικιακές εργασίες, καθώς και στο εμπόριο. Μεγάλης κλίμακας γεωργική δουλεία, όπως η δουλεία στις φυτείας του αμερικανικού Νότου, σπάνια εξασκήθηκε στον μουσουλμανικό κόσμο. Αυτό δεν οφείλεται σε κάποια απαγόρευση εναντίον αυτών των μορφών εργασίας των σκλάβων, αλλά μάλλον σε οικονομικούς και γεωγραφικούς παράγοντες. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ισλαμική δουλεία δεν ήταν σκληρή, όπως ισχυρίζονται ορισμένοι απολογητές, ή ότι οι κάτοχοι δεν ήταν μερικές φορές βάναυσοι με τους δούλους.

Ωστόσο, η δουλεία δεν σήμαινε πάντα χαμηλή κοινωνική θέση. Στη μεσαιωνική Αίγυπτο, η δυναστεία των Μαμελούκων (Mamluk, κυριολεκτικά σημαίνει, «αυτοί που ανήκουν») κυβέρνησε για κάποιο χρονικό διάστημα, με απελευθερωμένους στρατιωτικούς σκλάβους να ανέρχονται κοινωνικά κυβερνώντας άλλους. Οι στρατολογημένοι σκλάβοι στρατιώτες των Οθωμανών (γενίτσαροι) είναι ένα άλλο παράδειγμα. Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η περίπτωση των βασιλικών παλλακίδων που ασκούσαν τεράστια επιρροή και αποκόμισαν σημαντικό πλούτο τους τελευταίους αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Το ζήτημα της δουλείας στις μουσουλμανικές κοινωνίες δεν είναι αμιγώς ιστορικό αλλά έχει παρατεταμένες σύγχρονες συνέπειες, ιδιαίτερα σε ορισμένες περιοχές της Αφρικής και των κρατών του Κόλπου. Μερικά έθνη μουσουλμανικά στην πλειοψηφία τους – η Σαουδική Αραβία, για παράδειγμα – ήταν από τα τελευταία που απαγόρευσαν τη δουλεία στον εικοστό αιώνα. Υπολειμματικές επιπτώσεις της οικιακής δουλείας εξακολουθούν να υπάρχουν σε ορισμένα έθνη του Κόλπου στην αποτυχία της αστυνομίας και των νομοθετών να προστατέψουν τους μετανάστες εργαζόμενους σε νοικοκυριά από τις ενδεχόμενες καταχρήσεις των εργοδοτών. Οι γυναίκες που απασχολούνται ως οικιακές βοηθοί και νταντάδες δεν έχουν πολλές διεξόδους από τον σεξουαλικό καταναγκασμό ή τους σκληρούς ξυλοδαρμούς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εκείνοι που έχουν δραπετεύσει και έχουν καταφύγει στην αστυνομία έχουν επιστραφεί δια της βίας στους εργοδότες τους. ( (http://www.humanrightswatch.org) Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτές οι γυναίκες δεν είναι νόμιμα υποδουλωμένες, και, γενικά, λαμβάνουν αποζημίωση για την εργασία τους που διαφοροποιεί την κατάστασή τους από εκείνων που είναι σε δουλεία λόγω χρεών. Ωστόσο, λόγω της αποδοχής του ελέγχου των κινήσεών τους (οι εργοδότες συχνά παίρνουν τα διαβατήριά τους), και της άρνησης των υπαλλήλων επιβολής του νόμου να ανταποκριθούν στις καταγγελίες για κακομεταχείριση, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε κακομεταχείριση.

Σε ορισμένες αφρικανικές χώρες, η πραγματική δουλεία συνεχίζεται. Επανειλημμένες προσπάθειες να τεθεί εκτός νόμου η δουλεία στη Μαυριτανία είχαν ελάχιστα αποτελέσματα. Η πιο πρόσφατη διακήρυξη κατάργησης, το 1980, ήταν σε μεγάλο βαθμό αναποτελεσματική, με 90.000 μαύρους Μαυριτανούς να παραμένουν ουσιαστικά υποδουλωμένοι στους Άραβες/Βερβερίνους ιδιοκτήτες. ( http://www.iabolish.com/today/background/mauritania.htm). Στο Σουδάν, οι χριστιανοί αιχμάλωτοι του συνεχιζόμενου εμφυλίου πολέμου υποδουλώνονται συχνά, και οι γυναίκες κρατούμενες συχνά χρησιμοποιούνται σεξουαλικά, με τους μουσουλμάνους απαγωγείς τους να δηλώνουν ότι η ισλαμική νομοθεσία τους χορηγεί άδεια γι’αυτό. (http://www.iabolish.com/today/background/sudan.htm )

Η ύπαρξη των πραγματικής και οιονεί δουλείας δεν είναι καθόλου μοναδική στον μουσουλμανικό κόσμο. Η δουλεία και οι πρακτικές που μοιάζουν με δουλεία απαντώνται σε πολλά έθνη σε παγκόσμια κλίμακα. Επιπλέον, αυτές δεν βρίσκονται παντού στον μουσουλμανικό κόσμο. Υπάρχουν συγκεκριμένοι κοινωνικο-οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην ύπαρξή τους. Όμως, ο ισχυρισμός ότι η θρησκεία δικαιολογεί τη δουλοκτησία σε ορισμένες από αυτές τις περιπτώσεις, καθιστά ιδιαίτερα επείγον το να αντιμετωπιστούν.

Αν και πολλοί σύγχρονοι μουσουλμάνοι συμφωνούν ότι δεν υπάρχει χώρος για τη δουλεία στο σύγχρονο κόσμο, δεν αναπτύχθηκε έντονη εσωτερική κριτική στις πρακτικές δουλοκτησίας του παρελθόντος του παρόντος. Στην πραγματικότητα, οι σύγχρονοι μουσουλμάνοι έχουν σε γενικές γραμμές δώσει λίγη προσοχή στο να σκεφτούν ή να συζητήσουν τα θρησκευτικά, ηθικά, καθώς και νομικά ζητήματα που σχετίζονται με τη δουλεία, ίσως επειδή είναι δύσκολο να παραδεχτούν και να αντιμετωπίσουν την άδεια που παρέχουν στη δουλεία οι Γραφές και οι παραδόσεις τους.

(Το παραπάνω άρθρο της Kecia Ali, στο οποίο έχουμε κάνει ελάχιστες προσθήκες, βρίσκεται στο http://www.brandeis.edu/projects/fse/Pages/islamandslavery.html)

Το 2003 ένας υψηλού επιπέδου Σαουδάραβας νομολόγος, ο σεΐχης Salih al-Fawzan, δήλωσε: «Η δουλεία είναι μέρος του Ισλάμ. Η δουλεία είναι μέρος της τζιχάντ, και η τζιχάντ θα συνεχίσει να υπάρχει για όσο θα υπάρχει Ισλάμ».  Ο σεΐχης επιτέθηκε σε όσους γράφουν ότι το Ισλάμ εργάστηκε για την κατάργηση της δουλείας εισάγοντας την ισότητα μεταξύ των φυλών: «Είναι αμαθείς, όχι λόγιοι… Είναι απλώς συγγραφείς. Όποιος λέει τέτοια πράγματα είναι άπιστος».

Το σίγουρο είναι ότι ο ισχυρισμός που συχνά ακούμε από μουσουλμάνους απολογητές, δηλαδή ότι ο Μουχάμμεντ ήθελε να καταργήσει τη δουλεία, έρχεται σε άμεση αντίθεση με την πρακτική του.


[1] «9 …ο νόμος δεν τέθηκε για τον δίκαιο, αλλά για τους άνομους και ανυπότακτους, τους ασεβείς και τους αμαρτωλούς, τους ανόσιους και βέβηλους, τους πατροκτόνους και μητροκτόνους, τους φονιάδες, 10 πόρνους, αρσενοκοίτες, αυτούς που αιχμαλωτίζουν και πουλούν ανθρώπους ως δούλους (ἀνδραποδισταῖς), ψεύτες, επίορκους, και οτιδήποτε άλλο αντιβαίνει στην υγιαίνουσα διδασκαλία…»

Advertisements

2 Σχόλια

  1. […] Το ίδιο δεν έχει σχέση η σύσταση για την απελευθέρωση σκλάβων, ιδιαίτερα “αυτών που πιστεύουν (στο Ισλάμ)” (2:177) αφού είναι σύσταση και όχι διαταγή, όπως στην Παλαιά Διαθήκη. Πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι σύμφωνα με τον παραδοσιακό ισλαμικό νόμο (fiqh) αν ένας μη μουσουλμάνος μεταστραφεί στο Ισλάμ μετά την υποδούλωσή του, αυτός ή αυτή εξακολουθεί να είναι σκλάβος και μπορεί να αγοραστεί και να πωληθεί νομίμως όπως και κάθε άλλος σκλάβος, χωρίς να πρέπει υποχρεωτικά να απελευθερωθεί μετά από 7 έτη όπως προβλέπει το Δευτερονόμιο για τους Εβραίους. Ο κανόνας αυτός κλείνει ένα πιθανό “παραθυράκι” που επιτρέπει σε σκλάβους να αποκτούν την ελευθερία τους από το απλό γεγονός της μεταστροφής. (Βλ. περισσότερα εδώ: https://greekmurtadeen.wordpress.com/2010/02/22/islam-slavery1/) […]

  2. […] Ισλάμ και δουλεία […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: